Roślinna droga do polskiego rolnictwa przyszłości 

Przed Polskim rolnictwem stoją wyzwania, których odpowiednie zaadresowanie jest kluczowe dla dalszego rozwoju tej gałęzi oraz zapewnienia obywatelom bezpieczeństwa żywnościowego. Z jednej strony w 2025 r. Polski sektor rolno-spożywczy osiągnął rekordową nadwyżkę w handlu zagranicznym na poziomie 19,8 mld euro, z drugiej, presja kosztów pracy i energii oraz nowe rynki importu żywności zmniejszyły dawną przewagę konkurencyjną. Dotychczasowy model rozwoju oparty na niskich kosztach, niewielkiej regulacji i wysokiej emisyjności wymaga odpowiednio zaplanowanych zmian.

Polskie firmy z sektora rolno-spożywczego obawiają się, że konkurencyjność cenowa, która wyróżniała ich na rynku europejskim przez lata, nie będzie już ich istotnym atutem. Ten lęk może powodować opór przed działaniami UE oraz sprzeciw wobec integracji z innymi regionami. Jest to odpowiedni moment, by rozważyć inne drogi, które mogą zapewnić polskim rolnikom i przetwórcom odpowiednią pozycję na rynku.  Ważną ścieżką może okazać się rozwój modeli  zrównoważonych, rolnictwa regeneratywnego, a także poprawa dobrostanu zwierząt, co w dłuższej perspektywie może pozwolić na uzyskiwanie wyższych zysków dzięki przejściu z konkurencji kosztowej na konkurencję opartą na jakości, wyższej wartości dodanej produktów oraz większej odporności na wahania rynkowe. Szans można szukać także w rozwoju innowacji w przetwórstwie oraz zwiększaniu skali.

Takie działania są zbieżne z globalnymi trendami. Środowisko naukowe jednoznacznie wskazuje, że diety bogatsze w produkty roślinne przynoszą korzyści zdrowotne i środowiskowe. Instytut Europejskiej Polityki Środowiskowej (IEEP) zauważa, że diety ubogie w warzywa i owoce, orzechy oraz pełnoziarniste produkty zbożowe, a za to bogate w produkty odzwierzęce, sól i cukier są w UE drugim największym powodem przedwczesnych zgonów. Podkreśla się także, że większy udział roślinnych produktów w diecie może obniżyć śmiertelność Europejczyków oraz zmniejszyć emisję gazów cieplarnianych państw członkowskich. Mimo to, w Europie stosunek spożycia białka zwierzęcego do roślinnego, wciąż wynosi 58% do 42% na korzyść białka zwierzęcego. European Vegetarian Union wskazuje, że w Europie od lat 60 XX wieku spożycie białka odzwierzęcego wzrosło o 80%, a białka roślinnego spadło o 11%. Organizacje pozarządowe postulują, aby Wspólna Polityka Rolna UE (dalej WPR) sprzyjała odwróceniu tych trendów, wspierając produkcję i konsumpcję żywności roślinnej. Stanowi to kolejne wyzwanie przed ustawodawcą unijnym, ponieważ powiązanie WPR z ochroną środowiska, które stopniowo postępowało od lat 90 XX wieku, spowodowało silny opór części środowiska rolniczego. 

Rozwój sektora żywności roślinnej wymaga podejścia obejmującego cały łańcuch wartości, od rolnictwa, przez przetwórstwo, po dostępność produktów dla konsumentów. Obejmuje to zarówno wsparcie finansowe i współpracę międzysektorową, jak i działania zwiększające dostępność produktów, rozwój eksportu oraz inwestycje w badania i nowe technologie. Innowacje w rolnictwie takie jak rozwój rolnictwa precyzyjnego: stosującego technologie GPS i systemy satelitarne do badania gleby i precyzyjnego nawożenia oraz wykorzystanie bogatego płodozmianu pozwalają osiągnąć wysoką jakość plonów przy niższych nakładach. Takie ekologiczne metody rolnictwa ograniczają także presję na środowisko. W nowych warunkach kluczową rolę odegra młode pokolenie rolników, którzy częściej wdrażają innowacje i szukają nowych modeli działania. 

Równocześnie konieczne jest stworzenie stabilnych warunków dla rozwoju sektora żywności roślinnej. W 2023 r. w Polsce wartość sprzedaży w tej gałęzi przekroczyła 1,08 mld zł (bez HoReCa, sklepów specjalistycznych i e-commerce). W szczególności alternatywy nabiału cieszą się rosnącą popularnością, stanowiąc  połowę tej wartości (około 0,5 mld zł rocznie). Firmy deklarują, że rynek roślinny wchodzi w fazę stabilnego wzrostu i postępuje poprawa jakości produktów, odpowiadających na coraz bardziej świadome potrzeby konsumentów. Jednocześnie przed branżą stoją wyzwania: brak stabilności legislacyjnej, wysokie koszty produkcji oraz trudności z dystrybucją. W tym kontekście istotnym, choć wciąż niewystarczająco wykorzystywanym narzędziem, pozostają zamówienia publiczne, które mogą zwiększać dostępność produktów roślinnych i tworzyć przewidywalny rynek zbytu dla producentów i rolników.

Ponadto ważną rolę odgrywa aktywność państwa w zakresie edukacji m.in poprzez program dla szkół dla warzyw i owoców oraz edukację żywieniową. Odpowiednio zaplanowany program powinien zwiększać świadomość uczniów odnośnie wpływu żywności (w tym roślinnej) na zdrowie oraz budować trwałe nawyki żywieniowe. Istotne jest również tworzenie funduszy na rzecz badań nad nowymi produktami roślinnymi, wsparcie finansowe dla innowacyjnych technologii, korzystanie z europejskich programów promocji żywności oraz zaangażowanie państwa w budowę krajowej bazy wiedzy, w tym zakładanie szkół wyższych zorientowanych na żywność roślinną, w celu kształcenia specjalistów w zakresie transformacji żywnościowej. 

Z perspektywy produkcji wyzwaniem pozostaje struktura zastosowania roślin wysokobiałkowych, które głównie wykorzystywane są na cele paszowe. Systemowe wsparcie w celu użycia ich w żywności dla ludzi, może zwiększyć wartość dodaną w rolnictwie i budować większy popyt. Wsparcie to może polegać na: wprowadzeniu ekoschematów dla produkcji roślinnej, rozwoju strategii dla wzmocnienia materiału siewnego lub nowych odmian roślin. Ponadto dalszy postęp w produkcji i przetwórstwie żywności stworzyłby nowe miejsca pracy, wzmocnił pozycję polskich producentów oraz zwiększył ich konkurencyjność na rynku europejskim i globalnym.

W niektórych europejskich krajach funkcjonują już rozbudowane kompleksowe plany wsparcia dla roślinnej produkcji. W Danii taka strategia przyczyniła się do utworzenia nowych miejsc pracy, czy zwiększenia przychodów gospodarczych. To już czas na polską strategię, w której mogą zostać zawarte postulaty wspierające rozwój roślinnej żywności na każdym etapie łańcucha wartości. Polskie rolnictwo potrzebuje takiego planu działania, by wejść w nowy etap rozwoju, w którym rolnicy, przetwórcy i producenci będą konkurować jakością swoich produktów, a ich pozycja na rynku stanie się bardziej stabilna. Konsumentom zostanie zapewniony dostęp do zdrowej roślinnej żywności w przystępnych cenach, a Polska wzmocni swoje bezpieczeństwo żywnościowe oraz poprawi stan zdrowia publicznego.

Jako kampania RoslinnieJemy, jesteśmy obecni na wydarzeniach, gdzie poruszane są tematy kluczowe dla przyszłości rolnictwa. Na Europejskim Forum Rolniczym w Jasionce, wśród głównych ścieżek tematycznych wyodrębniony został panel o młodych rolnikach, ich roli i innowacyjności, w którym jako RoślinnieJemy weźmiemy udział. Tegoroczna edycja forum koncentruje się na przyszłości rolnictwa, innowacjach, zrównoważonym rozwoju i wyzwaniach dla WPR, więc ważna jest obecność perspektywy, która może budować odważną przyszłość innowacyjnego, odpornego i bardziej roślinnego rolnictwa w Polsce.